تحصیلات مقدماتی را در لبنان گذراند و در سال 1374 برای تکمیل مطالعات و تحقیقات حوزوی به حوزه علمیه قم هجرت نمود و از محضر مراجع و بزرگان این حوزه بهره مند گردید. سردبیری مجلات علمی-تخصصی «المنهاج»، «نصوص معاصره» و «الإجتهاد و التجدید» از جمله نشریات فکری و فقهی شناخته شده در جهان اسلام از جمله تلاش های او است. ترجمه کتب متعددی از فارسی به عربی و انتشار آنها در جهان عرب، مشارکت در تدوین دایره المعارف فقه اسلامی به سرپرستی آیت ا... هاشمی شاهرودی و نظریه پردازی و تالیف کتاب در حوزه های مختلف فکر اسلامی در کارنامه ایشان به چشم می خورد. اکنون بیش از پانزده سال است که وی به تدریس کتب مختلف شهید آیت ا... سیدمحمدباقر صدر در مراکز عالی حوزوی و دانشگاهی اشتغال دارد و مقالات متعددی در تبیین آراء و افکار آن شهید بزرگوار منتشر نموده است. گفتگوی «قدس آنلاین عربی» با این محقق برجسته را باهم می خوانیم:


با تشکر از وقتی که در اختیار ما گذاشتید؛ خوشحال خواهیم شد از چگونگی آشنایی خود با شخصیت و افکار شهید صدر سخن بگویید.
آشنایی بنده با شهید صدر از کتابهایی چون «فلسفتنا» و«اقتصادنا» و«المدرسة القرآنیه» و«المدرسه الإسلامیه» شروع شد، ووقتی که در مرحله سطوح عالی حوزه علمیه کتاب حلقات اصولی را ایشان خواندم بیش از پیش از شیوه تفکر ایشان بخصوص در علوم اسلامی اطلاع پیدا کردم. شهید صدر برای نسل ما در لبنان وسایر کشورهای عربی بعنوان یک مرجع علمی والهام بخش فکری محسوب می گردید که در برابر طوفان های فکری مارکسیستی وسوسیالیستی وسکولاریستی وغیره به او پناه می بردیم.


به نظر شما چه چیز شخصیت شهید صدر را از حوزه علمیه آن زمان نجف فراتر برد و متمایز ساخت؟
فراتر از امتیازات شخصیتی ایشان، به نظر بنده وقتی یک عالم بزرگ به دردهاى جامعه اسلامی توجه کند وآن را یک امر اساسی تلقّی کند، این باعث می شود که اولویّت اول خودش را در اصلاح اوضاع فکری واجتماعی جامعه اسلامی معاصر خود قرار دهد. فقیه اگر صد سال در حرم حوزه علمیه مبارکه بماند واز مشکلات حقیقی جامعه خبری نداشته باشد یا به آنها اهمیت ندهد هیچ وقت نمی تواند اولویتهای اول خویش را بطور صحیحی تنظیم کند؛ مسأله مسأله اولویت ها ونظام بندی مشکلات و واجبات است.


مهمترین امتیازات نظام فکری شهید صدر را چه می دانید؟
امتیازات فکر ایشان زیاد است از قبیل تفکر منصفانه در برابر افکار مخالف، ومرتب ومنظم کردن افکار ومقدّمات لازم آنها، که فکر شهید صدر را از تشتت و درهم ریختگی دور ساخته است. فکر شهید صدر میزان اولویت ها را مراعات می‌کند، نظریه های دیگران را یک امر جدی وعلمی ومحترم تلقی می‌کند، اومتوجّه اسلوب ومنطق تفکر دیگران بود ومنطقی وتفکیک شده تأمّل می‌کند، خلط بین عرفان و فلسفه نمی کرد، وفهم او به نصوص دینی یک فهم عرفی واجتماعی بود نه یک فهم صرفا اصولی ودرون حوزوی. می توان از اینها به عنوان برخی امتیازات فکر شهید صدر نام برد البته اگر توانسته باشم شایسته شأن آن بزرگوار تبیین کنم.

از ویژگی های شخصیتی شهید صدر بگویید؟
مهم ترین ویژگی شخصیتی شهید صدر به نظر بنده آن است که او توانسته بین یک روح متعالی واخلاقی ومتواضع با یک عقل فکور بسیار بزرگ جمع کند. معمولا وقتی که عقل بزرگ می‌شود ارزشهای اخلاقی در درون نفس انسان عقب نشینی می‌کند، انسان احساس بزرگی در خود می‌کند، واین حالت که بسیار هم شایع است منجر می‌شود به اینکه بحثهای فکری فرد غیر منصفانه وعجولانه و همراه با توهین و تحقیر به سایر افکار و متفکران همراه گردد. جمع بین تواضع عقل وبزرگیش یک امر بسیار دشوار و البته بسیار مؤثر در تولید صحیح علم است.
توجه به نیازهای امروز، تواضع روحی وعقلی، از خود گذشتگی و ایثار جدی و واقعی در راه ایمان و عقیده حتی اگر به مرگ و شهادت ختم شود، دوری از رقابتهای داخلی درون حوزه از دیگر ویژگی های شخصیت شهید صدر است. در نظر او مرجعیت وفقاهت یک امر اعتباری و وسیله است نه هدف. شهید صدر اعتقاد قاطع داشت که اسلام یک دین دنیوی واخروی و همچنین فردی واجتماعی است. نگاه جدّی شهید صدر به عوامل نهضت مسلمانان در عصر حاضر از قبیل علم واقتصاد وعقلانیت فلسفی متعادل و نگاه اجتماعی نه فردی، وکلّی نه جزئی به نصوص اصیل اسلام(کتاب ا... و سنت)، از دیگر امتیازات ایشان بود.

فهم و نگاه شهید صدر را به اسلام و منظومه مسائل اسلامی چگونه ارزیابی می کنید؟
به نظر بنده میشود گفت فهم شهید صدر از اسلام یک فهم فلسفی عقلانی تمدّنی است(به معنای عام فلسفه، که شامل فلسفه اجتماعی واخلاقی وسیاسی می شود نه فقط فلسفه وجود وهستی)، که شامل ابعاد اجتماعی سیاسی ویک منظومه منسجم می شود و به خاطر همین مسائلی چون «نظریه فقهی»، و «تفسیر موضوعی» و «فهم اجتماعی نصوص دینی»، و «تمییز بین عقل نظری محض وعقل عملی کاربردی اجتماعی» را مطرح کردند، وکتابهای مثل «فلسفتنا» و«الاسس المنطقیه للاستقراء» و«اقتصادنا» و همچنین «مجتمعنا» که متأسفانه فرصت تکمیل آن را نداشتند، مهمترین کتابهای ایشان است.


شهید صدر در هر حوزه فکری که ورود پیدا کرده دارای نظریه است؛ این ویژگی را حاصل چه می دانید؟
این ویژگی حاصل ابداع است و ایمان عظیم به اهمیت تولید علم. اعتقاد راسخ به عدم کفایت میراث قدما در عصر حاضر ولو اینکه این میراث لازم است وضروری. این نوع باورها را وقتی به یک فرد فوق العاده خلاق می دهید نتیجه این است که در هر موضوعی وارد می‌شود 
می تواند یک فضای معرفتی جدید خلق کند، نه اینکه تنها به شرح متون قدماء اکتفا کند و نه حتی به آنچه اکنون موجود است بسنده نماید. به علاوه اینکه شهید صدر تنها اکتفا به میراث فرهنگی درون مسلمانان و جهان اسلام نمی کرد؛ اعتقادش این بود که ما باید از کارهای علمی وعملی دیگران و غیر مسلمانان هم بصورتی که ضرری متوجه دین، جامعه و ارزشهای ما نشود، استفاده کنیم. این «انفتاح و گشودگی فکری» واین «پیش فرضها»، با خصوصیّاتی که گفتیم در مطالب قبل، کافی است از آنها یک انسان مبدع تمام عیار به دست بیاوریم.

برای آشنایی بیشتر با شهید صدر چه کتابی را پیشنهاد می کنید؟
درباره زندگی شهید صدر وسیر تفکّر ایشان کتاب «الشهید الصدر السیره والمسیره» از برادر ما جناب آقای شیخ احمد ابو زید، که در پنج جلد قطور است، بهترین کتاب به نظر می‌رسد، کتابهای دیگر هم هست اما خاص یک جنبه است یا یک موضوع را پرداخته است.


بیش از سه دهه از شهادت آیت ا... سید محمدباقر صدر می گذرد؛ به نظر حضرتعالی در شرایط کنونی حوزه های علمیه، نظام اسلامی و تشیع چه چیز بازخوانی افکار و آراء شهید صدر را ضروری می سازد؟
به نظر بنده تعادل فکری، دوری از افراط وتفریط، دوری از تندی، سیاست پدرانه، واقعی نگر ونزدیک به جامعه اسلامی بزرگ! نباید از درون جامعه دور شویم، مشکلات جوامع اسلامی را جدّی بگیریم، خطرهای فکری را نادیده نگیریم، اولویت ها را دگرگون کرده و تغییر دهیم، فضای بسته ومذهبی صرف را به یک فضای باز دینی ایمانی جهانی تبدیل کنیم، ارتباط با دیگر مکاتب فکری را قویتر کنیم و در صحنه های فکری و در محافل علمی جهانی حضور داشته باشیم، وحضورمان را به یک حضور داخلی و مذهبی محصور نکنیم، این برنامه شهید صدر بود.

جامعه اسلامی-شیعی در ایران و سطح منطقه با مشکلات و چالش های متعددی مواجه است. ایده های بنیادین و الگوی مورد نظر شهید صدر برای تاسیس جامعه و نظام مطلوب اسلامی چیست ؟
امروز مشکل جدی جهان اسلام همان تفرقه مذهبی وطایفه ای است، خطاب و گفتمان دینی ما باید یک خطاب و گفتمان وحدت گرایانه و برون مرزی وفرامذهبی باشد. انسجام بین حوزه های علمیه وحکومت اسلامی با مردم جامعه کلید اساسی همه اموراست. دنیا امروز به ما نگاه می‌کند، اگر این تجربه اسلامی عظیمی که تا بحال تقدیم جهان کرده ایم به عنوان یک تجربه متکامل و پیشرو بین «دین ومردم»، بین «نظام اسلامی و حوزه علمیه»، بین «نظام اسلامی ومردم» و یا «حوزه ومردم»، عرضه کنیم به نظر می‌رسد که قدرت تاثیر ما در میان اقشار مختلف جامعه ایرانی و حتی جوامع عربی بسیار قوی تر می شود.

منطقه و جهان اسلام و عرب شرایط پرالتهابی را سپری می کند. معالم فکری شهید صدر چه نوید و رهنمونی برای شیعیان و مسلمانان جهت گذار از شرایط فعلی دارد؟
طرز تفکر شهید صدر به ما می‌گوید که شیعه امروز ـ به خصوص در جهان عرب ـ باید اندماج واتحاد با جامعه غیر شیعی پیرامون خود داشته باشند. شیعه نباید دچار عزلت و بیگانگی از مشکلات میهن خود باشد. شیعیان در قضیه فلسطین باید همیشه حضور داشته باشند، در حلّ مشکلات اقتصادی واجتماعی جوامع خودشان حاضر باشند وکمک بدهند، نه فقط کلّ همّ وغمّ ایشان صرف برگزاری شعائر خودشان باشد. یک نگاه متعادل باید داشته باشیم، وقتی در جهان اسلام با حدود یک میلیارد سنّی مذهب زندگی می کنیم اگر فقط وفقط بدون توجه به دیگران دلخوش به شعائر و حال و هوای مناسک درون مذهبی شیعی باشیم، این معنایش این است که ما کم کم از جامعه بزرگ اسلامی داریم منعزل و جدا می‌شویم و خود را منزوی ومحصور کرده ایم. شیعیان اگر می‌خواهند حضور جدّی در جهان اسلامی و عربی داشته باشند باید نسبت به مسائل و چالش های این جوامع اسلامی هم فکر کنند وحضور داشته وسهیم باشند، البته در کنار توجه تام و تمام به مسائل و شعائر اصیل مذهبی خودمان که باید محفوظ بماند و برقرار باشد.

بزرگ آرمان و مقصد شهید صدر چه بود؟
پیاده کردن مفاهیم وارزشها و بایدهای اسلامی به طور عقلانی و واقع نگرانه و پویا در جامعه اسلامی. لذا می بینید به محض اینکه ایشان مشاهده می‌کند یک نظام اسلامی به رهبری امام خمینی رضوان ا... علیه در حال برپایی است، سریعاً اقدام به تأیید وعرض خدمت به امام واین تجربه بزرگ نمود ومردم عراق را دعوت به نصرت وکمک به این انقلاب عظیم کرد.